واقعه عاشورا ماجرای نبرد امام حسین(ع) در دهمین روز ماه محرم سال ۶۱ق. در سرزمین کربلا با سپاهیان یزید بن معاویه به فرماندهی عمر بن سعد که به شهادت آن حضرت، یاران و خویشاوندانش منجر شد. بازماندگان کاروان -زنان و فرزندان- به اسارت به کوفه و شام برده شدند. این واقعه نزد شیعیان اهمیت بسیاری دارد و آنان در نقاط مختلف جهان هر ساله به مناسبت این واقعه عزاداری می‌کنند و به ذکر فضایل امام حسین(ع) و شهیدان عاشورا می‌پردازند.

تعداد نامه‌های کوفیان به امام حسین(ع)

نوشتار اصلی: نامه های کوفیان به امام حسین(ع)

مورّخان، آمار نامه‌هایی که در مکه به دست امام حسین(ع) رسید، گوناگون نوشته‌اند:

  1. گروهی تعداد نامه‌ها را ۱۵۰ نامه نوشته‌اند که هر نامه متعلق به یک یا دو و یا چهار نفر بوده است.[۱]
  2. طبری، تعداد نامه‌ها را حدود ۵۳ نامه دانسته است.[۲]
  3. بلاذری ۵۰ نامه برشمرده است.[۳]
  4. در کتاب لهوف و اعیان الشیعه تعداد نویسندگان نامه‌ها ۱۲ هزار نفر شمرده شده است. (هر نامه دربردارنده چندین امضا بوده است.)[۴]

گزارش ۱۵۰ نامه قائلان بیشتری دارد و برخی از منابع آن قدمت بیشتری دارند.

در کوفه

بیعت کنندگان با حضرت مسلم

تعداد کوفیان بیعت کننده با مسلم بن عقیل نیز در منابع تاریخی متفاوت نقل شده است.

  1. بسیاری از منابع، آمار بیعت کنندگان را ۱۸هزار نفر نوشته‌اند.[۵]
  2. برخی ۱۲هزار نفر[۶]نوشته‌اند.
  3. در خبری به نقل از امام باقر(علیه‌السلام) آمار بیعت کنندگان ۲۰ هزار نفر بیان شده است.[۷]
  4. ابن اعثم و خوارزمی بیش از ۲۰ هزار نفر،[۸]
  5. ابن شهرآشوب ۲۵ هزار نفر،[۹]
  6. ابن قتیبه و ابن عبد ربه بیش از ۳۰ هزار نفر،[۱۰] و
  7. ابن عساکر و ابن نما حلی به نقل از شعبی، ۴۰ هزار نفر[۱۱] گزارش کرده‌اند.

در گزارشی، زید بن علی در پاسخ سلمه بن کهیل بیعت‌کنندگان با جدش امام حسین(ع) را هشتاد هزار نفر ذکر کرده است[۱۲] که به نظر می‌رسد این رقم نزدیک به تعداد افرادی است که آمادگی خود را برای جنگ با سپاه یزید اعلام کردند.

گزارش طبری از ابومِخنَف که ۱۸هزار نفر را گزارش کرده است، از اعتبار بیشتری برخوردار است، به ویژه آن که منابع کهن دیگر نیز این آمار را تأیید کرده‌اند.

کوفیان آماده برای نبرد

در برخی گزارش‌ها آمده است که آمار کوفیان آماده برای جنگ با لشکر یزید ۱۰۰هزار نفر بودند.[۱۳]

قیام کنندگان همراه مسلم

ابوالفرج اصفهانی می‌نویسد: هنگام خروج مسلم، کوفیان نزد وی اجتماع کردند تا آن جا که مسجد و بازار کوفه از جمعیت پر شد.[۱۴]

  1. ابن سعد و ذهبی، همراهان مسلم را در قیام کوفه، ۴۰۰ نفر،[۱۵]
  2. طبری و شیخ مفید ۴هزار نفر[۱۶]
  3. ابن اعثم، مسعودی و خوارزمی، ۱۸هزار یا بیشتر،[۱۷]
  4. ابن شهرآشوب، ۸هزار نفر[۱۸]
  5. و ابن حجر عسقلانی ۴۰ هزار نفر[۱۹] نوشته‌اند.

گزارش طبری از ابومخنف و شیخ مفید، یعنی ۴ هزار نفر از اعتبار بیشتری برخوردار است.

محاصره کنندگان مسلم

در جریان دستگیری مسلم توسط نیروهای حکومت کوفه، برخی منابع، تعداد افرادی را که مأمور انجام این کار شده بودند، ۶۰ یا ۷۰ نفر[۲۰] و برخی دیگر ۱۰۰ نفر[۲۱] یا ۳۰۰ نفر[۲۲] نوشته‌اند.

مدت حرکت امام

قیام امام حسین(ع) از روزی که بیعت با یزید را نپذیرفت تا روز عاشورا ۱۷۵ روز به طول انجامید که از این زمان، ۱۲ روز در مدینه و ۴ ماه و ۱۰ روز در مکه و ۲۳ روز در راه مکه تا کربلا و ۸ روز در کربلا (دوم تا دهم محرم الحرام) سپری شد.

تعداد منزل‌های بین راه

امام حسین(ع) ۱۸ منزلگاه میان مکه و کوفه (حدود ۴۳۰ کیلومتر) را برای رسیدن به کربلا پشت سر گذاشت. فاصله میان هر دو منزلگاه بین ۳ تا ۵ فرسخ (۱۶ تا ۲۷ کیلومتر) بود.

آمار اصحاب امام حسین(علیه‌السلام)

متاسفانه هیچ شیوه‌ای برای دست یافتن به آمار دقیق و حقیقی یاران امام حسین(علیه‌السلام)، وجود ندارد و مستندات و مدارک دست اول یعنی شاهدان عینی تعداد یاران امام(علیه‌السلام) را گوناگون نقل کرده‌اند و نیز در ثبت و ضبط نام افراد در منابع تاریخ و حدیث، از نظم و قاعده مشخصی پیروی نشده است و گاه یک نفر به اعتبار اسم، کنیه، نام پدر یا مادر و یا حتی با مشخصات تیره و تبار، به چند شکل ثبت شده است و از سوی دیگر تعداد یاران امام حسین(علیه‌السلام) در همه مراحل قیام، ثابت نبوده، بلکه عده‌ای از کاروان امام جدا و عده‌ای به آن می‌پیوستند.

با توجه به آنچه گفته شد برای آنکه تا حد امکان، گزارش روشنی در این باره ارائه شود، آمار اصحاب امام(علیه‌السلام) در چهار مقطع زمانی و مکانی از مراحل قیام، بررسی و ارائه می‌شود:

هنگام خروج از مدینه

بسیاری از منابع، هیچ سخنی از تعداد همراهان امام(علیه‌السلام) به میان نیاورده‌اند.[۲۳] تنها رقمی که در این باره وجود دارد، در روایت شیخ صدوق از امام صادق(علیه‌السلام) است که در آن تعداد یاران و اهل بیت همراه امام حسین(علیه‌السلام) هنگام خروج از مدینه، ۲۱ نفر گزارش شده است.[۲۴]

هنگام خروج از مکه

  1. ابن سعد و ابن عساکر تعداد همراهان امام(علیه‌السلام) را ۶۰ نفر از کوفیان و ۱۹ نفر از بنی هاشم (مرد، زن و کودک) نوشته‌اند.[۲۵]
  2. ابن اعثم، خوارزمی، محمد بن طلحه شافعی، اربلی و ابن صباغ مالکی همراهان امام(علیه‌السلام) را هنگام خروج حضرت از مکه ۸۲ نفر نوشته‌اند.[۲۶]
  3. ابن قتیبه دینوری و ابن عبد ربه از زبان مسلم بن عقیل هنگام شهادتش (که مصادف با زمان خروج امام(علیه‌السلام) از مکه بوده) همراهان امام حسین (علیه‌السلام) از زن و مرد را، ۹۰ نفر نوشته‌اند.[۲۷]
  4. ابن کثیر، همراهان امام(علیه‌السلام) را نزدیک به ۳۰۰ نفر نوشته است.[۲۸]

در کربلا (پیش از عاشورا)

  1. عمّار دهنی به نقل از امام باقر(ع) یاران امام حسین(ع) را هنگام ورود به کربلا ۱۴۵ نفر (۴۵ نفر سواره و ۱۰۰ نفر پیاده) ذکر کرده است.[۲۹]
  2. برخی مورخان ۸۹ نفر نوشته‌اند، با این توضیح که ۵۰ نفر اصحاب امام، ۲۰ نفر از از سپاه دشمن (که به امام پیوستند) و ۱۹ نفر از اهل بیت امام (علیهم السلام).[۳۰] وی پیش از این، تعداد سواران امام را ۳۲ نفر در مسیر کربلا نوشته است.[۳۱]
  3. یعقوبی اصحاب و اهل بیت امام را ۶۲ یا ۷۲ نفر گزارش کرده است.[۳۲]
  4. مسعودی تنها مورخی است که آمار اصحاب امام را هنگام روانه شدن به کربلا به همراه سپاه حرّ، ۵۰۰ سوار و حدود ۱۰۰ پیاده نوشته است.[۳۳]
  5. ابن شهر آشوب تعداد یاران امام را در کربلا (پیش از عاشورا) ۸۲ نفر نوشته است.[۳۴]
  6. ابن أبار بَلَنْسی[۳۵] (م ۶۵۸ ق) بیش از ۷۰ نفر پیاده و سواره نوشته است.[۳۶]

از مجموع گزارش‌های دیگر، این نتیجه را می‌توان گرفت که یاران امام بین ۷۰ تا ۹۰ نفر بوده‌اند.

روز عاشورا

  1. مشهورترین و پرگوینده‌ترین قول، ۷۲ نفر است. ابومِخنَف به نقل از ضحاک بن عبدالله مشرقی، یاران امام حسین(ع) را در روز عاشورا ۷۲ نفر (۳۲ نفر سواره و ۴۰ پیاده) نوشته است.[۳۷]
  2. گزارش حصین بن عبدالرحمن از سعد بن عبیده که سپاه امام(علیه‌السلام) را نزدیک به ۱۰۰ نفر دانسته است.[۳۸]
  3. طبری از ابومخنف از قول زید بن علی، یاران امام(علیه‌السلام) را ۳۰۰ نفر نوشته است.[۳۹].
  4. قاضی نعمان مغربی، کم‌تر از ۷۰ نفر را نیز گفته است.[۴۰]
  5. مسعودی نویسنده کتاب اثبات الوصیه ۶۱ نفر نوشته است.[۴۱]
  6. خوارزمی (بنابر روایتی) ۱۱۴ نفر نوشته است.[۴۲]
  7. سبط ابن جوزی، ۱۴۵ نفر (۴۵ نفر سواره و ۱۰۰ نفر پیاده) نوشته است.[۴۳]
  8. ابن حجر هیتمی (م ۹۷۴ ق)، بیش از ۸۰ نفر (هشتاد و چند نفر) نوشته است.[۴۴]

گزارش ۷۲ نفر به اعتبار قدمت و اعتبار منابع و نیز کثرت ناقلان آن، قابل اعتمادتر است.

آمار لشکر عمر سعد

تعداد سپاه

  1. برخی منابع، نام فرماندهان سپاه دشمن را با تعداد افراد تحت فرمان شان، به تفصیل گزارش کرده و مجموع آن را ۲۲ هزار نفر نوشته‌اند.[۴۵]
  2. شیخ صدوق بنا بر دو روایت از امام صادق و امام سجاد(علیهما السلام) آمار لشکر عبیدالله را ۳۰ هزار نفر نوشته است.[۴۶]
  3. مسعودی، صاحب کتاب اثبات الوصیه ۲۸ هزار نفر گزارش کرده است.[۴۷]
  4. طبری شیعی ۱۴ هزار نفر نگاشته است.[۴۸]
  5. ابن شهر آشوب ۳۵ هزار آمار داده، اما هنگام گزارش نام فرماندهان هر بخش، تعداد افراد تحت فرمان آنان را در مجموع، ۲۵ هزار نفر نوشته است.[۴۹]
  6. سبط ابن جوزی ۶ هزار نفر نگاشته است.[۵۰]
  7. گزارش دیگری آمار سپاه دشمن را تا روز ششم محرم، ۲۰ هزار نفر نوشته است.[۵۱]
  8. ابن عنبه ۳۱ هزار نفر گزارش کرده است.[۵۲]
  9. ملا حسین کاشفی ۳۲ هزار و ۱۷ هزار را نیز گزارش کرده است.[۵۳]
مطلب مرتبط:  واقعه کربلا

به نظر می‌رسد گزارش قابل اعتماد در این باره، روایت شیخ صدوق از امام صادق و امام سجاد(علیهما السلام)، یعنی ۳۰ هزار نفر باشد.

آمار کشته ها

شیخ صدوق (م ۳۸۱ ق) و به پیروی از او، محمد بن فتّال نیشابوری (م ۵۰۸ ق) تعداد کشته‌های دشمن را توسط برخی از اصحاب امام(علیه‌السلام)، چنین نوشته‌اند:

  • حرّ بن یزید: ۱۸ نفر،
  • زهیر بن قین: ۱۹ نفر،
  • حبیب بن مظاهر: ۳۱ نفر،
  • عبدالله بن ابی عروه غِفاری: ۲۰ نفر،
  • بُریر بن خُضَیر: ۳۰ نفر،
  • مالک بن انس کاهلی: ۱۸ نفر،
  • یزید بن زیاد بن مهاصر کندی (ابوالشعثاء): ۹ نفر،[۵۴]
  • وَهْب بن وَهْب (یا عبدالله بن عمیر کلبی) : ۷ (یا ۸) نفر،
  • نافع بن هلال: ۱۳ نفر،[۵۵]
  • عبدالله بن مسلم بن عقیل: ۳ نفر،
  • علی اکبر(علیه‌السلام): ۵۴ نفر،
  • قاسم ابن الحسن(علیهما السلام): ۳ نفر.[۵۶]

طبق این گزارش، تعداد کشته‌های دشمن توسط برخی از سپاهیان امام(علیه‌السلام)، ۲۲۵ (یا ۲۲۶) نفر است.

ابن شهر آشوب، آمار کشته‌های دشمن را بیش از آمار شیخ صدوق نوشته است. برای نمونه، او تعداد کشته شدگان توسط افراد نام برده را چنین گزارش کرده است:

  • حُرّ بیش از ۴۰ نفر،
  • حبیب بن مظاهر ۶۲ نفر،
  • زهیر بن قین ۱۲۰ نفر،
  • حجاج بن مسروق ۲۵ نفر،
  • عون بن عبدالله بن جعفر ۲۱ نفر،
  • علی اکبر ۷۰ نفر
  • و عبدالله بن مسلم بن عقیل ۹۸ نفر.[۵۷]

آمار شهدا

نوشتار اصلی: شهدای کربلا

برخی از نویسندگان تلاش بسیاری برای ارائه فهرستی کامل و دقیق از شهدای کربلا کرده‌اند، اما به دلایل محدودیت‌های موجود در منابع تحقیقی، موفق به ارائه آمار کاملا دقیق و حقیقی نشده‌اند.

مجموع شهدا

  1. مشهورترین گزارش در این باره، ۷۲ نفر است.[۵۸]
  2. فضیل بن زبیر از اصحاب امام صادق و امام باقر(علیهما السلام) آمار شهدا را از آغاز تا پایان نهضت (حتی با احتساب مجروحانی که بعداً شهید شدند)، ۱۰۶ نفر (۲۰نفر بنی هاشم و ۸۶ نفر اصحاب) نوشته است.[۵۹]
  3. ابومخنف به نقل از زحر بن قیس تعداد شهدا (به جز امام حسین(علیه‌السلام)‌) را ۷۸نفر گفته است[۶۰] اما مورّخان دیگر، طبق گزارش زحر، آمار شهدا را ۳۲ نفر[۶۱] و ۷۰ نفر[۶۲](سواره)، و نیز ۷۷نفر،[۶۳] و یا ۸۲ نفر[۶۴] و ۸۸ نفر[۶۵] نوشته‌اند.
  4. بلخی (م ۳۲۲ ق) و مسعودی تعداد شهدا را ۸۷ نفر نگاشته‌اند.[۶۶]
  5. علامه سید محسن امین، اسامی شهدای نهضت عاشورا (از آغاز تا پایان) را تا ۱۳۹ نفر نگاشته است.[۶۷]
  6. شیخ محمد مهدی شمس الدین با بحث تحلیلی که در این باره ارائه کرده است، تعداد آنان را کمی بیش از ۱۰۰ نفر دانسته است.[۶۸]
  7. شیخ ذبیح الله محلاتی این آمار را از آغاز تا پایان نهضت و حتی با احتساب شهادت عبدالله بن عفیف در زمان حضور اسرا در کوفه تا ۲۲۸ نفر رسانده است.[۶۹]
  8. نویسنده دیگری گزارش شهادت ۱۸۲ نفر از شهدا را از آغاز تا پایان نهضت عاشورا نگاشته است.[۷۰]

به نظر می‌رسد قول ۷۲ نفر، با توجه به کهن بودن منابع آن و نیز شهرت آن، قابل پذیرش‌تر از اقوال دیگر است.

بنی هاشم

گزارش منابع درباره آمار شهدای بنی هاشم، بسیار متفاوت است تا آن جا که از ۹ تا ۳۰ نفر نوشته‌اند. مشهورترین گزارش که در بسیاری از منابع منعکس شده، ۱۷ نفر است.[۷۱] که برخی از این نقل‌ها در قالب روایت از ائمه(ع)است.

در کهن‌ترین نص تاریخی، آمار شهدای بنی هاشم با احتساب مسلم بن عقیل و امام حسین(ع) ۲۰ نفر آمده است.[۷۲]

آمارهای متعدّد دیگر در این باره آمده است که تعداد ایشان را از ۹ نفر، تا ۳۰ نفر گفته‌اند.[۷۳]

در مجموع، با توجه به شهرت گزارش ۱۷ نفر و قدمت و کثرت منابع آن، این قول قابل پذیرش‌تر است، به ویژه آن که ـ چنان که گذشت ـ این رقم در روایات ائمه اطهار(علیهم السلام) نیز آمده است.

مادران شهدا

مادران ۸ تن از شهدا، در روز عاشورا در کربلا حضور داشتند و شاهد شهادت فرزندانشان بودند:

  • رباب مادر علی اصغر،
  • حضرت زینب، مادر عون بن عبدالله بن جعفر،
  • رمله مادر قاسم بن حسن(ع)،
  • بنت شلیل الجلیلیه مادر عبدالله بن حسن،
  • رقیه بنت علی(ع) مادر عبدالله بن مسلم،
  • عبده بنت عمرو بن جناده مادر محمد بن ابی سعید بن عقیل،
  • ام وهب مادر وهب.

همچنین بر اساس برخی روایات، لیلا، مادر علی اکبر(ع) که البته حضور ایشان در کربلا ثابت نشده است.

شهدایی که به سن بلوغ نرسیده بودند

در کربلا، ۵ کودک و نوجوان شهید شدند که هنوز به سن بلوغ نرسیده بودند:

  • علی اصغر،
  • عبدالله بن حسن،
  • محمد بن ابی سعید بن عقیل،
  • قاسم ابن الحسن(ع)،
  • عمرو بن جناده الانصاری

اسیرانی از یاران امام حسین(ع)

۲ تن از یاران امام حسین(ع)، ابتدا به اسارت در آمدند و سپس به شهادت رسیدند، که این دوتن عبارتند از: سوار بن منعم، منعم بن ثمامه صیداوی

یارانی که بعد از امام حسین(ع) به شهادت رسیدند

چهار تن از یاران امام حسین(ع)، پس از او به شهادت رسیدند:

  • سعد بن الحرث و برادرش ابوالحتوف،
  • سوید بن عمرو بن ابی مطاع خثعمی (که زخمی شده بود)
  • محمد بن ابی سعید بن عقیل

یارانی که در حضور پدرشان به شهادت رسیدند

چند تن از یاران امام حسین(ع) در حضور پدرشان به شهادت رسیدند:

  • علی اکبر
  • علی اصغر
  • عمرو بن جناده
  • عبدالله بن یزید
  • مجمع بن عائذ
  • عبدالرحمان بن مسعود

ترکیب قبیله‌ای سپاه امام حسین(ع)

یکی از محققان معاصر، فهرستی ۱۰۴ نفره از ترکیب قبیله‌ای شهدای بنی هاشم و غیر آنان از آغاز نهضت به شرح ذیل آورده است:

  • هاشمیان و موالی آنان (با احتساب مسلم بن عقیل) : ۲۶ نفر،
  • اسدیان : ۷ نفر،
  • هَمْدانیان: ۱۴ نفر،
  • مَذْحِجیان: ۸ نفر،
  • انصار: ۷ نفر،
  • بَجَلیان و خثعمیان: ۴ نفر،
  • کنده: ۵ نفر،
  • غِفاریان: ۳ نفر،
  • کلبیان: ۳ نفر،
  • اَزْدیان: ۷ نفر،
  • عبدیان: ۷ نفر،
  • تیمیان: ۷ نفر،
  • طائی ها: ۲ نفر،
  • تغلبیان : ۵ نفر،
  • جُهَنیان: ۳ نفر،
  • تمیمیان: ۲ نفر،
  • افراد متفرقه: ۳ نفر.[۷۴]

شهیدان در حمله اول

برخی مآخذ، تعداد شهدای یورش نخست سپاه دشمن را بر یاران امام بیش از ۵۰ نفر نوشته‌اند.[۷۵]

آمار اسب تازندگان بر بدن امام(علیه‌السلام)

برخی منابع، تنها به جریان اسب تازاندن بر بدن مطهر امام(علیه‌السلام) اشاره داشته و تعداد افراد آن را بیان نکرده‌اند،[۷۶] اما بسیاری از آن‌ها تعداد ۱۰ نفر را نوشته‌اند.[۷۷]

زخم‌های بدن امام(علیه‌السلام)

مورخان تعداد زخم‌ها و جراحاتی را که بر پیکر پاک امام وارد شده است، گوناگون نوشته‌اند.

  1. از امام صادق(ع) نقل شده که حضرت فرمود: تعداد زخم‌های امام(علیه‌السلام) ۳۳ زخم نیزه و ۳۴ ضربه شمشیر بوده است[۷۸] و در روایت دیگری از ایشان، ۳۳ زخم نیزه و ۴۴ زخم شمشیر و تیر[۷۹] و باز در روایت دیگری از آن حضرت بیش از هفتاد ضربه شمشیر نقل شده است.[۸۰]
  2. در روایتی از امام باقر(ع) تعداد جراحات وارده بیش از ۳۲۰[۸۱]و در خبر دیگری، ۶۳ ضربه شمشیر یا نیزه و یا تیر نقل شده است.[۸۲]
  3. در روایتی از امام سجاد(ع) تعداد جراحات ۴۰ ضربه شمشیر و زخم نیزه نقل شده است.[۸۳]
  4. برخی منابع بیش از ۱۱۰ پارگی در اثر اصابت تیر، نیزه و ضربه شمشیر در بدن یا لباس حضرت نوشته‌اند.[۸۴]
  5. منابعی، ۱۲۰ ضربه شمشیر، تیر و سنگ را نیز نوشته‌اند.[۸۵]
  6. ابن سعد ۳۳ زخم نوشته است.[۸۶]
  7. علی بن محمد عمری و ابن عنبه (م ۸۲۸ ق) ۷۰ زخم[۸۷] و سید ابن طاووس، ۷۲زخم نوشته‌اند.[۸۸]

به نظر می‌رسد که تعداد جراحات، بیش از ۱۰۰ زخم بوده است. گزارش‌هایی که می‌گوید آن قدر تیر بر بدن امام(علیه‌السلام) اصابت کرده بود که بدنش پوشیده از تیر شده بود، مؤید همین قول است.[۸۹]

خانواده‌ها

برخی نویسندگان معاصر از حضور ۳ خانواده در کربلا خبر داده‌اند:[۹۰]

  • جناده بن کعب بن حرث (حارث) سلمانی انصاری،[۹۱]
  • عبدالله بن عمیر کلبی،[۹۲]
  • مسلم بن عوسجه.

بررسی این موضوع نشان می‌دهد که سند معتبری مبنی بر حضور خانواده مسلم بن عوسجه وجود ندارد. البته برخی منابع تنها حضور کنیز او را گزارش کرده‌اند.[۹۳]

صحابه شهید

در میان یاران امام حسین(ع) چند نفر از اصحاب پیامبر اکرم(ص) بوده‌اند.

فضیل بن زبیر ۶ نفر[۹۴] و مسعودی، ۴ نفر[۹۵] از شهدا را از انصار و اصحاب دانسته‌اند.

مطلب مرتبط:  اسیران کربلا

اما برخی نویسندگان معاصر،[۹۶] از ۵ نفر دیگر، یعنی:

  1. انس بن حارث کاهلی،[۹۷]
  2. حبیب بن مظاهر،[۹۸]
  3. مسلم بن عوسجه اسدی،[۹۹]
  4. هانی بن عروه مرادی[۱۰۰]
  5. عبدالله بن یقطر[۱۰۱] نام برده‌اند.

سرهای بریده شهدا

درباره تعداد سرهای مطهر شهدای کربلا که توسط سپاه عمر سعد از پیکرهایشان جدا شد، منابع تاریخی یکسان سخن نگفته‌اند:

  1. بلاذری، دینوری، طبری، شیخ مفید، خوارزمی و ابن نما، آمار سرها را ۷۲ سر به جز سر امام(علیه‌السلام) نوشته‌اند.[۱۰۲]
  2. دینوری در گزارش مربوط به توزیع سرها بین قبایل، ۷۵ سر و بلاذری به نقل از ابومخنف ۸۲ سر نگاشته است.[۱۰۳]
  3. سبط ابن جوزی به نقل از هشام کلبی، ۹۲ سر نوشته است.[۱۰۴]
  4. سید ابن طاووس و محمد بن ابی طالب موسوی ۷۸ سر گزارش کرده‌اند.[۱۰۵]
  5. طبری و ابن شهر آشوب به نقل از ابومخنف و ابن صباغ مالکی تعداد سرهایی را که نزد عبیدالله بن زیاد برده شده است، ۷۰ سر گزارش کرده‌اند.[۱۰۶]

به نظر می‌رسد قول نخست به لحاظ قدمت قائلان آن، از اعتبار بیشتری برخوردار باشد.

نحوه توزیع سرهای شهدا بین قبایل به این صورت بود:

  • قیس بن اشعث رییس بنی کنده ۱۳ سر
  • شمر بن ذی الجوشن رییس هوزان ۱۲ سر
  • قبیله بنی تمیم ۱۷ سر
  • قبیله بنی اسد ۱۷ سر
  • قبیله مذحج ۶ سر
  • اشخاص از قبایل دیگر ۱۳ سر.

این سرها را به عنوان غنیمت می‌گرفتند تا با با دادن سرها به ابن زیاد پاداش بگیرند.

موالی شهید

فضیل بن زبیر، شهدای موالی امام حسین(علیه‌السلام) را ۳ نفر[۱۰۷] و ابن سعد و طبری ۲ نفر نوشته‌اند.[۱۰۸] وی ۱ نفر را نیز به عنوان غلام حمزه بن عبدالمطلب از شهدا نوشته است.[۱۰۹]

ابن شهر آشوب در این باره می‌نویسد: ۱۰ نفر از موالی حسین(علیه‌السلام) و ۲ نفر از موالی امیرالمؤمنین(ع) در کربلا شهید شدند.[۱۱۰]

محقق دیگری، تعداد موالی شهید را ۱۵ نفر نوشته است.[۱۱۱]

مجروحان سپاه امام(علیه‌السلام)

الف ـ تنها مجروحی که جان سالم بدر برد. به گفته مورخان، حسن بن حسن بن علی(ع) (حسن مُثَنّی) بود.[۱۱۲]

ب ـ مجروحانی که بعدها شهید شدند، سه نفر بودند:

  1. سوار بن حمیر جابری،[۱۱۳]
  2. عمرو بن عبدالله هَمْدانی جنُدُعی[۱۱۴]
  3. مُرَقَّع بن ثمامه اسدی.[۱۱۵]

اسرا و بازماندگان

مردان

جست وجو و بررسی منابع کهن حاکی از آن است که بازماندگان مرد از حادثه کربلا افراد ذیل بوده‌اند:

  • امام سجاد(علیه‌السلام)
  • امام باقر(علیه‌السلام)
  • عمر بن حسین[۱۱۶]
  • محمد بن حسین بن علی[۱۱۷]
  • زید بن حسن،[۱۱۸]
  • عمرو بن حسن[۱۱۹]
  • محمد بن عمرو بن حسن[۱۲۰].
  • دو فرزند جعفر[۱۲۱]
  • عبدالله بن عباس بن علی[۱۲۲]
  • قاسم بن عبدالله بن جعفر[۱۲۳]
  • قاسم بن محمد بن جعفر[۱۲۴]
  • محمد بن عقیل اصغر[۱۲۵]
  • عقبه بن سمعان، غلام رَباب،[۱۲۶]
  • غلام عبدالرحمن بن عبد ربّه انصاری،[۱۲۷]
  • مسلم بن رباح غلام امیرالمؤمنین[۱۲۸]
  • علی بن عثمان مغربی.[۱۲۹]

زنان

ابن سعد تعداد زنان اهل بیت را که اسیر شدند ۶ نفر،[۱۳۰] قاضی نعمان مغربی ۴ نفر[۱۳۱] و ابوالفرج اصفهانی ۳ نفر دانسته است.[۱۳۲] نام این زنان عبارت است از:

دختران امیرالمؤمنین(ع)

  • زینب[۱۳۳]
  • فاطمه[۱۳۴]
  • ام کلثوم[۱۳۵]
  • امّ حسن[۱۳۶]

دختران امام حسین(ع)

  • فاطمه[۱۳۷]
  • سکینه[۱۳۸]
  • فاطمه صغری[۱۳۹]
  • رَباب[۱۴۰] (همسر امام و مادر سکینه و عبدالله رضیع)
  • و امّ محمد[۱۴۱](دختر امام حسن(ع) و همسر امام سجاد(ع)

زنانی که به گونه‌ای با نهضت امام(علیه‌السلام) همکاری داشتند

  1. ماریه[۱۴۲] (دختر سعد یا منقذ عبدیه که منزلش محل تجمع گروهی از شیعیان بصره بود)،
  2. طوعه[۱۴۳]. (کنیز اشعث بن قیس که مسلم بن عقیل را زمانی که در کوچه‌های کوفه تنها مانده بود، به خانه‌اش پناه داد)،
  3. دیلم[۱۴۴] یا دلهم[۱۴۵] (همسر زهیر بن قین که همسر خود را تشویق به پیوستن به سپاه امام حسین(علیه‌السلام) کرد)
  4. زنی از کوفیان که لباس و مقنعه برای اسرای اهل بیت فراهم کرد.[۱۴۶]

زنان معترض

در مجموع ۵ زن در جریان نهضت عاشورا به عملکرد سپاه یزید اعتراض کردند:

  1. ام عبدالله (دختر حرّ بدی کندی، همسر مالک بن نُسَیر).[۱۴۷] اعتراض او به این سبب بود که شوهرش جبه کلاه دار (=بُرْنُس) متعلق به امام را غارت کرده بود.
  2. صفیه دختر عبدالله بن عفیف ازدی،[۱۴۸] او زمانی که پدرش در محاصرۀ عوامل ابن زیاد بود، به دفاع از او پرداخت.
  3. زنی از قبیله بنی بکر بن وائل،[۱۴۹] هنگامی که لشکر عمر سعد مشغول غارت خیمه‌ها شدند، او به این کار اعتراض کرد.
  4. نوار، (همسر یا دختر کعب بن جابر بن عمرو ازدی)[۱۵۰] او به همراهی شوهرش با لشکر عمر سعد در مقابله با امام حسین و کشتن بریر بن خضیر اعتراض کرد
  5. نوار (دختر مالک بن عقرب حضرمی، همسر خولی).[۱۵۱] او به شوهرش به خاطر آوردن سر امام حسین به خانه و اظهار شادی‌اش از این که چیزی به خانه آورده است که در آن بی‌نیازی از روزگار است، اعتراض کرد.

زن شهید

در کربلا، یک زن در رکاب اباعبدالله(ع) به شهادت رسید. این زن ام وهب نام داشت که همسر عبدالله بن عمیر کلبی بود.

مدت حرکت از کربلا تا شام

تعداد منزلگاه‌های میان کوفه تا شام که اهل بیت(ع) در حال اسارت از آنها گذر کردند ۱۴ منزلگاه بود.

مدت اقامت و عزاداری اهل بیت(ع) در شام

  1. برخی همانند ابن اعثم، شیخ مفید و به پیروی از او شیخ طبرسی با تعبیر سر بسته «چند روز» از مدت زمان اقامت اسرای کربلا سخن گفته‌اند.[۱۵۲]
  2. ابن سعد، طبری، خوارزمی (به نقل از ابومخنف)، ابن عساکر، سبط ابن جوزی، ابن کثیر و مجلسی مدت برپایی عزاداری در شام توسط اهل بیت(علیهم السلام) و زنان خاندان معاویه را ۳ روز می‌دانند.[۱۵۳]
  3. قاضی نعمان مغربی (م ۳۶۳ ق) مدت اقامت اهل بیت(علیهم السلام) را در شام ۴۵ روز نوشته است.[۱۵۴]
  4. سید ابن طاووس (م ۶۶۴ ق) مدت اقامت اهل بیت(علیهم السلام) را در زندان دمشق به مدت یک ماه پذیرفته است.[۱۵۵]

عمادالدین طبری (زنده تا ۷۰۱ ق) و مجلسی (در جای دیگر) می‌نویسند: اهل بیت(ع) ۷ روز عزاداری کردند. مجلسی می‌افزاید که روز هشتم، یزید آنان را خواست و بعد از استمالت و دل جویی از آنان، ترتیب بازگشت‌شان را به مدینهفراهم کرد.[۱۵۶]

گزارش‌های اقامت یک ماه و نیز ۴۵روز از قوت چندانی برخوردار نیست، چون قائلان به آن متفرد هستند، و از آنجا که زنان خاندان معاویه عزاداری اهل بیت را مشاهده کرده و به حقانیت آنان پی بردند، از روز پنجم با آنان هم سو شدند و آنان نیز مشغول عزاداری شدند. بنابراین، در مجموع می‌توان نتیجه گرفت که اهل بیت(ع) از آغاز ورود به شام در نهایت بیش از ۱۰ روز در شام اقامت نداشتند.

پانویس

  1.  ابن اعثم، کتاب الفتوح، ج۵، ص۲۹; شیخ مفید، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج۲، ص۳۸; ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ۹۸; ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج۵ ص۳۲۷; خوارزمی، مقتل الحسین(علیه‌السلام)، ج۱، ص۲۸۳; اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۲۵۳; محمد بن طلحه شافعی، مطالب السؤول فی مناقب الرسول(صلی الله علیه وآله)، ج۲، ص۷۱; سبط ابن جوزی، تذکره الخواص من الامه بذکر خصائص الائمه(علیهم السلام)، ج۲، ص۱۴۶; سید ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۲۴; ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج ۸، ص۱۶۲; ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، ج۲، ص۳۰۲٫
  2.  طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۴، ص۲۶۲٫ عبارت وی در این باره چنین است: «… فحملوا معهم نحواً من ثلاثه و خمسین صحیفه…» البته برخی محققان معاصر، تعبیر «ثلاثه» را تصحیف «مائه» دانسته و گزارش طبری را نیز همان ۱۵۰ نامه تلقی کرده‌اند و شاهد بر این امر را نقل شیخ مفید، ابن اعثم، خوارزمی و سبط ابن جوزی گرفته‌اند که آنان نیز۱۵۰ نامه نوشته‌اند و احتمالا همه آنان از ابومخنف نقل کرده‌اند (محمد هادی یوسفی غروی، وقعه الطف، ص۹۳). اما چنان که در متن ملاحظه می‌شود، بلاذری با این که احتمالا از ابومخنف نقل کرده است، ۵۰ نفر گزارش کرده است، هم چنان که سبط ابن جوزی که ۱۵۰ نامه گزارش کرده است، از ابن اسحاق نقل کرده است، نه از ابومخنف (همان، ص۲۴۴)
  3.  بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۳۷۰
  4.  سید ابن طاووس، کتاب الملهوف فی قتلی الطفوف، ص ۳۵ ؛ امین عاملی، أعیان الشیعه، ج۱، ص۵۸۱.
  5.  طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۴، ص۲۷۵; ابوحنیفه دینوری، الاخبار الطوال، ص۲۳۵; شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۴۱; ابن جوزی، همان، ج ۵، ص۳۲۵; سبط ابن جوزی، تذکره الخواص، ج۲، ص۱۴۱; ابن نما حلی، مثیرالاحزان، ص۲۱; سید ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ص۲۵; ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج ۳، ص۲۹۹; ابن عنبه، عمده الطالب فی أنساب آل ابی طالب، ص۱۹۱ـ ۱۹۲
  6. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۴، ص۲۵۹ به نقل از عمار دهنی، ابن عساکر، ترجمه الامام الحسین(علیه‌السلام)، ص۳۰۲; ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۹۹; ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج ۳، ص۳۰۶; احمد بن حجر هیتمی، الصواعق المحرقه فی ردّ اهل البدع و الزندقه، ص۱۹۶. مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۳، ص۶۵ و سبط ابن جوزی، تذکره الخواص، ج۲، ص۱۴۱. ۱۸هزار نفر را به عنوان قول دیگر، بیان کرده‌اند
  7.  ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۱۱، ص۴۳; مجلسی، بحار الانوار، ج۴۴، ص۶۸. اما در برخی مآخذ، به جای ۲۰ هزار نفر، ۱۸ هزار نفر گزارش شده است (سلیم بن قیس، کتاب سلیم بن قیس الهلالی، ص۱۸۸; مجلسی، بحارالانوار، ج ۲۷، ص۲۱۲). خواند میر نیز به این قول اشاره کرده است (غیاث الدین بن همام الدین حسینی (خواند میر)، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، ج ۲، ص۴۲)
  8.  ابن اعثم، همان، ج۵، ص۴۰; خوارزمی، مقتل الحسین(علیه‌السلام)، ج ۱، ص۲۹۰
  9.  ابن شهرآشوب، همان، ج۴، ص۹۹٫ او پس از اقامت مسلم در منزل عروه، این آمار را گزارش کرده است.
  10.  ابن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج۲، ص۸; احمدبن محمد بن عبد ربه‌اندلسی، العقد الفرید، ج۴، ص۳۵۴
  11.  ابن عساکر، ترجمه الامام الحسین(علیه‌السلام)، ص۲۸۴ و ابن نما حلی، مثیرالاحزان، ص۱۶
  12.  طبری، همان، ج۵، ص۴۸۹ (حوادث سال ۱۲۱)
  13.  ابن سعد، ترجمه الحسین و مقتله، ص۱۷۴; بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۴۲۲; طبری، تاریخ الامم والملوک، ج۴، ص۲۹۴; شیخ مفید، الارشاد، ج ۲، ص۷۱; ابن نما حلی، مثیرالاحزان، ص۱۶; سبط ابن جوزی، تذکره الخواص، ج۲، ص۱۳۳; ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۲۹۹
  14.  ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۷۰ـ۷۱
  15.  همان، ص۱۷۵ و ذهبی، سیراعلام النبلاء، ج۳، ص۲۹۹
  16.  طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۴، ص۲۶۰ به نقل از عمار دهنی و ص۲۷۵ به نقل از ابومخنف، و شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۵۲
  17.  ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص۴۹; خوارزمی، مقتل الحسین(علیه‌السلام)، ج۱، ص۲۹۷. مسعودی، تنها ۱۸ هزار نفر را گفته است (مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۳، ص۶۸)
  18.  مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۱۰۱
  19.  تهذیب التهذیب، ج۲، ص۳۰۳
  20.  طبری، همان، ج۴، ص۲۷۹; ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۶۹٫ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۶۹; شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۵۷، طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۴۴۳ و ابن نما حلی، مثیرالاحزان، ص۲۴. تنها ۷۰ نفر را گفته‌اند
  21.  دینوری، الاخبار الطوال، ص۲۴۰
  22.  ابن اعثم، همان، ج۵، ص۵۳
  23.  دینوری، الاخبار الطوال، ص۲۲۸; طبری، تاریخ الامم والملوک، ج۴، ص۲۵۳; شیخ مفید، الارشاد، ج۲، ص۳۴; ابن اعثم، همان، ج ۵، ص۲۲; فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ص۱۷۱; طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۴۳۵; خوارزمی، همان، ج۱، ص۲۷۳; سبط ابن جوزی، همان، ص۲۳۶
  24.  شیخ صدوق، الامالی، مجلس ۳۰، ح۱، ص۲۱۷ و مجلسی، بحارالانوار، ج ۴۴، ص۳۱۳
  25.  الطبقات الکبری، ج۱۰، ص۴۵۱؛ تاریخ مدینه دمشق، ج۱۴، ۲۱۱-۲۱۲
  26.  ابن اعثم، همان، ج۵، ص۶۹; خوارزمی، مقتل الحسین(علیه‌السلام)، ج۱، ص۳۱۷; محمد بن طلحه شافعی، مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول، ج۲، ص۷۳; اربلی، کشف الغمه، ج۲، ص۲۵۳; ابن صباغ مالکی، الفصول المهمه، ج۲، ص۶. البته این منابع، تمام همراهان امام(علیه‌السلام)(اعم از زن و مرد و اهل بیت و یاران) را این رقم نوشته‌اند
  27.  ابن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج۲، ص۱۰ و ابن عبدربه، العقد الفرید، ج۴، ص۳۵۵
  28.  ابن کثیر، همان، ج۶، ص۲۵۹
  29.  طبری، تاریخ الامم والملوک، ج۴، ص۲۹۲; یحیی بن حسین بن اسماعیل جرجانی شجری، الامالی الخمیسیه، ج۱، ص۱۹۱ـ ۱۹۲; سید ابن طاووس، اللهوف فی قتلی الطفوف، ص۶۰; ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۳، ص۳۰۸; ابن کثیر، همان، ج ۸، ص۲۱۴; ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج۲، ص۷۱; همو، تهذیب التهذیب، ج۲، ص۳۰۴. ابن نما، خبر عمار دهنی از امام باقر(علیه‌السلام) را مربوط به روز عاشورا دانسته است. (مثیر الاحزان، ص۳۹).
  30.  همان، ص۱۷۸; ابن عساکر، همان، ص۳۲۹; ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج۳، ص۲۹۸ و ۳۰۰
  31.  همان، ص۱۷۷
  32.  یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۴۳
  33.  مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۷۱. هم چنین سبط ابن جوزی، همان، ج۲، ص۱۶۱ و مجلسی، بحارالانوار، ج۴۵، ص۷۴. گزارش مسعودی را نقل کرده‌اند، اما به جای ۵۰۰ سوار، ۱۰۰۰ سوار نوشته‌اند
  34.  ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۱۰۷
  35.  بَلَنسیه، ناحیه و شهری است در شرق کشور اسپانیا که امروزه آن را «والنسیا» خوانند
  36.  ابن ابار، محمد بن عبدالله بن ابی بکر قضاعی، دُرَرَ السمط فی خبر السبط، ص۱۰۴
  37.  طبری، همان، ج ۴، ص۳۲۰; شیخ مفید، همان، ج۲، ص۹۵. بسیاری از مورخان، این قول را قائل شده‌اند: بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ۳۹۵; دینوری، الاخبار الطوال، ص۲۵۶; ابن اعثم، کتاب الفتوح، ج۵، ص۱۰۱; قاضی نعمان مغربی، شرح الاخبار، ج۳، ص۱۵۵; طبری، دلائل الامامه، ص۱۷۸; فتال نیشابوری، روضه الواعظین، ص۱۸۴; طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ج۱، ص۴۵۷; خوارزمی، مقتل الحسین(علیه‌السلام)، ج ۲، ص۶; ابن جوزی، المنتظم، ج۵، ص۳۳۹; عماد الدین طبری، کامل بهائی (الکامل البهائی فی السقیفه)، ج۲، ص۲۸۱; ابن کثیر، همان، ج ۸، ص۱۹۲
  38.  طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۴، ص۲۹۵; بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۴۲۴; شمس الدین ذهبی، تاریخ الاسلام، ج۵، ص۱۵
  39.  شمس الدین ذهبی، ج ۵، ص۴۸۹٫ (ذیل حوادث سال ۱۲۱)
  40. همان، ج۳، ص۱۵۴; ابوزید احمد بن سهل بلخی، البدء والتاریخ، ج۲، ص۲۴۱
  41.  علی بن حسین مسعودی، اثبات الوصیه، ص۱۶۶
  42.  محمد بن ابی طالب حسینی موسوی، تسلیه المُجالس و زینه المَجالس، ج۲، ص۲۷۵; مجلسی، بحار الانوار، ج ۴۵، ص۴
  43. تذکره الخواص، ج۲، ص۱۶۰
  44.  الصواعق المحرقه، ص۱۹۷
  45.  ابن اعثم، همان، ج۵، ص۸۴ ـ ۹۰ و ص۱۰۱; خوارزمی، همان، ج۱، ص۳۴۱ـ ۳۴۵. ابن عماد حنبلی، شذرات الذهب، ج۱، ص۶۷; مجلسی، همان، ج ۴۴، ص۳۸۶

منابع

  • ابن اَبّار، محمد بن عبدالله بن ابی بکر قضاعی، دُرَرَ السمط فی خبر السبط، تحقیق عزالدین عمر موسی، چاپ اول: بیروت، دارالغرب الاسلامی، ۱۴۰۷ق.
  • ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، داراحیاء الکتب العربیه، ۱۳۷۸ ق.
  • ابن اعثم، کتاب الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۱ ق.
  • ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن علی بن محمد، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ق.
  • ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، تحقیق شیخ عادل احمد عبدالموجود و شیخ علی محمد معوض، چاپ اول: بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ ق.
  • ابن حجر عسقلانی، تبصیر المنتبه، قاهره، دارالقومیه العربیه.
  • ابن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، چاپ اول: بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۴ ق.
  • ابن سعد، «ترجمه الحسین و مقتله»، تحقیق سید عبدالعزیز طباطبایی، فصلنامه تراثنا، سال سوم، شماره ۱۰، ۱۴۰۸ ق.
  • ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی طالب، تحقیق یوسف بقاعی، بیروت، افست دارالاضواء، ۱۴۲۱ق.
  • ابن صباغ مالکی، الفصول المهمه، تهران، مؤسسه الاعلمی، [بی تا].
  • ابن عبد ربه، احمد بن محمد، العقد الفرید، تحقیق علی شیری، چاپ اول: بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۹ ق.
  • ابن عبد ربه، العقد الفرید، مطبعه اللجنه التألیف و الترجمه و النشر، ۱۳۶۵ ق.
  • ابن عبدالبرّ قرطبی، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق شیخ عادل احمد عبدالموجود و شیخ علی محمد معوض، چاپ اول: بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ ق.
  • ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ ق.
  • ابن عساکر، ترجمه الامام الحسین، تحقیق محمد باقر محمودی، قم، مجمع احیاء الثقافه الاسلامیه، ۱۴۱۴ ق.
  • ابن عنبه، سید جمال الدین احمد بن علی حسنی، عمده الطالب فی أنساب آل ابی طالب، تصحیح محمد حسن آل طالقانی، نجف، مطبعه الحیدریه، ۱۳۸۰ق.
  • ابن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۱۰ق.
  • ابن کثیر دمشقی، ابوالفداء اسماعیل، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
  • ابن نما حلی، مثیرالأحزان، نجف، مطبعه الحیدریه، ۱۳۶۹ ق.
  • ابوالصلاح حلبی، تقریب المعارف، تحقیق فارس تبریزیان حسون، [بی جا ]، محقق، ۱۳۷۵.
  • ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، قم، مؤسسه دارالکتاب، ۱۳۸۵ ق.
  • ابوحنیفه دینوری، الأخبار الطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، قاهره، داراحیاء الکتب العربیه، ۱۹۶۰ م.
مطلب مرتبط:  نامه‌های کوفیان به امام حسین(ع)

منبع: ویکی شیعه

واقعه عاشورا (از نگاه آمار)

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.